ارسال: #4

چند سال قبل من به تحریف فیلم بوچ کاسیدی و ساندانس کید اشاره کردم. بد نیست برخی از آن مطالب را بشکل کاملتری ارائه کنیم

بوچ کاسیدی و ساندانس کید که در ایران بنام مردان حاثه جو نمایش داده شد ( و اتفاقا این نام جدید با فیلم دیگری - دقیقا به همین نام - همواره اشتباه گرفته میشود) یکی از پرفروشترین فیلمهای اواخر دهه 60 و اوایل 70 میلادی است که با کمتر از 6/5 میلیون دلار ساخته شد و بیش از 110 میلیون دلار عواید فروش نصیب عوامل فیلم کرد. این فیلم که به کارگردانی جورج روی هیل و نویسندگی ویلیام گولدمن و توسط فاکس قرن بیستم ساخته شد نامزد 8 و در نهایت برنده 4 جایزه اسکار شد که دو جایز مهم آن در بخشهای موسیقی و فیلمبرداری بود. صحنه های چشم نواز و لوکیشن های بی نظیر همراه با موسیقی متن فوق العاده که حتی ترانه آن نیز از جایزه اسکار بی نصیب نماند در نهایت فیلمی را به سینمای کلاسیک اضافه کرد که اگرچه جامعه منتقدین آنرا نمی پسندید اما محبوبیت خاصی بین عوام یافت. در این میان بازی دو اسطوره بازیگری یعنی پل نیومن و رابرت ردفورد جذابیتی خاص به فیلم بخشید که بر محوریت رفاقت تا پای جان ، فیلمهای بسیاری را که پس از آن ساخته شد تحت تاثیر خود قرار داد و خود الگوی بسیاری از فیلمهای تاریخ سینما شد.



داستان فیلم خود یک حماسه است. حماسه ای که دو دزد می آفرینند. چیزی شبیه به بانی و کلاید که از یک زن و شوهر دزد یک حماسه در سینما خلق میشود. آمریکائیها میتوانند از هرچیز حماسه بسازند. از کلاه برداریهای تاریخی بگیرید تا کشتار با اره برقی. از توهم و خیال بگیرید تا شخصیتهایی روان پریش. بوچ و ساندانس با سرقت قطار و بانک امرار معاش میکنند. هر دو با شخصیت خاصی که دارند  نواقص هم را به نوعی می پوشانند. یکی هفت تیرکش زبردستی است و دیگری زبان باز قهاری. یکی عالم و دیگری ساده لوح . تضادها کاملا مشخص است اما هردوی آنها در یک چیز وجه اشتراک دارند و آن اینکه در عالم رفاقت هرجا و همه جا باهمند. بخصوص در لحظات باشکوه انتهای فیلم که نیمه جان و زخمی به استقبال لشکری از سرباز میروند. این استقبال از مرگ حتی در فیلمی ایرانی بنام تاراج با انتهائی مشابه تکرار شد و در تمامی فیلمهایی که با چنین رویکردی فیلم را به انتها رساندند جذابیتی خاص یافتند که بهترین نمونه آن این گروه خشن است.

این فیلم در همان سالهای اکران در سینماهای جهان به ایران وارد و دوبله شد. گویندگان این فیلم در نقشهای اصلی عبارت بودند از :
چنگیز جلیلوند بجای پل نیومن در نقش بوچ کاسیدی
جلال مقامی بجای رابرت ردفورد در نقش ساندانس کید
ژاله کاظمی بجای کاترین راس در نقش اتا پلیس
ایرج رضائی بجای استارتر مارتین در نقش پرسی گریس (پیرمرد)
و چند گوینده فرعی دیگر که کار آنها مورد بحث ما نیست

این فیلم در دوبله فارسی (در عین حال که یکی از بهترین دوبله های تاریخ دوبلاژ در ایران بشمار میرود ) یکی از نمونه های خاص تحریف در دوبله است. دیالوگ ها گاه بطور کامل عوض میشوند و شکلی ایرانی (با تکیه بر ضرب المثلها و استعارات وطنی) با محوریت طنز بیان میشوند. موضوع " جدی+ طنز" را بیننده ایرانی از زمانهای دور می پسندید و امروزه هم میشود جذابیت این نوع فیلمها را مثلا در سریالهائی چون پایتخت که واقعیت روزمره زندگی را با چاشنی طنز بیان میکنند و مورد توجه قرار میگیرند شاهد بود. در این فیلم یک تراژدی انسانی که از دزدی شروع و به مرگ ختم میشود و کوچکترین طنزی در نسخه اصلی وجود ندارد را گویندگان پرتوان ما در دو نقش بوچ و ساندانس با کلمات و اصطلاحاتی که طنز در آنها موج میزند را در نسخه ای جدید ارائه میدهند که به مراتب از نسخه اصلی فراتر میرود. شاید اگر نویسنده فیلم ، دوبله ایرانی آنرا میدید بطور قطع آنرا دقیقا به همین شکلی می نوشت که مترجم و گویندگان ما آنرا اجرا کرده اند!



به نمونه هائی از این دیالوگها اشاره می کنیم که بین بوچ و ساندانس با گویندگی بسیار پرتوان چنگیز جلیلوند و جلال مقامی ادا میشود و بیننده را مسحور خود میکند:

- در ابتداي فيلم نيومن ميگويد:
اينجوري كه هواشناسي خبر ميده اينجا از علاقه برادري خبري نيست
اين جمله بجاي اين جمله گفته ميشود:
Well We Seem to be a little Short on Brother Love Around hear

نيومن ميگويد :
ما داريم ميريم داشي
- كه بجاي جمله زير گفته ميشود
Were on our Way

تو نميدوني اون خيلي فرزه ميزنه شيشه عمرتو ميشكونه
You Don’t Know How Fast He is

قربان يو ولي ما واس بريم. مسافريم، زت (عزت) زياد
Tanks But We Got to get going

واه واه تو نميري يارو زهر ترك شد، شرط مي بندم واس بره حموم
Like I been Telling you Over the hill

بعد از ضربه نيومن به بلند بالا يكي از افراد:
راستش من طرفدار تو بودم بوچ
و بوچ : خر خودتي خودم مي دونستم. دماغ كوفته اين يه چشمه از كارام بود
Well Tank you Flat Nose

بهنگام پراكنده شدن پولهاي سرقتي قطار در هوا بدون آنكه كلامي در فيلم موجود باشد ردفورد (مقامي) ميگويد:
باز ما عقلمونو داديم دست اين

نيومن(جليلوند) ميگويد:
تو عقلت كجا بود كه بدي دست من؟

مقامي(ردفورد) ميگويد
اون يه ذرشم تو نداري

در لبه پرتگاه ردفورد مي گويد
من شنا بلد نيستم مرد حسابي
I cant Sweem

و نيومن ميگويد:
كجاي كاري؟! تو دعا كن وسط زمين و آسمان نميري
The Fall Will Probabely Kill you

نيومن خطاب به رد فورد هنگام خداحافظي با راس
در لفافه حرف نزن كيد ، لُب مطلبو بهش بگو
Tell her Straight

و موارد مشابه بسيار ديگر...

اما روش صحبت اسپانياني ايندو و دوبله بخش مورد نظر بسيار استادانه و وفادارانه صورت گرفه است
چنانكه نيومن در دزدي بانك كلمات اسپانيايي از يادش مي رود و كاغذي از جيب دراورده ميخواند: مانوس آريبا- آريبا.
رد فورد داد ميزند: دستا كه بالاست.
نيومن ادامه ميدهد: ماانوس تودوس آستدس آرسيمس آلا پارارو
و ردفورد با تعجب داد ميزند: اونا قبلا كنار ديوار وايسادن بقيه شو بخون
و نيومن ادامه ميدهد: اودوس اودوس ... اصلا به من چه بگير خودت بخون.
سرعت دوبله و لحن كلمات در اين صحنه و گويش جليلوند و مقامي بسيار درخور تحسين است

گويندگي ايرج رضايي در دو نقش كه اصلي ترين آنها نقش پيرمرد صاحبكار (با بازي خوب استارتر مارتين) است يكي از شاهكارهاي اوست چنانكه با تكيه بر حرف نون و ميم(با پي آمد الف) و گاه يك تف با صداي ناهنجار آنرا به عاليترين شيوه به نمايش مي گذارد من در اينجا متن كامل ترانه اي كه استارتر در طول ۳۰ ثانيه از فيلم ميخواند قيد ميكنم و بعد كلماتي كه ايرج رضايي بجاي آنها (با ترانه ای براساس یک نوای شیرازی ) نجوا ميكند را مي آورم

Oh Don’t you remember
Sweet Besty From Pike
Crossed the high Mountains
With her Lover of Ike
Two Yoke of Oxen
And a Big Yalla Dog
Tall Shanghai Rosster
And One Spotted Hog
Toodle – Dang – Hoodie di – do
Doodie – dang hoodie ay
Shanghai ran off
And the Cattle all Died
Lest Piece of Bacon

يه قالي گوش چمن، گوش چمننننن ن ، گوش چمن ن ،
تازه شكفتههههههه . تازه شكفته ه
نه دسم بش ميرسه نه خوش مي افتههههه ه
مستوم مستومممم م . مستوم كنار قاطر من اَستُمممم م
(رضايي آنقدر اين چهار كلمه را كش ميدهد تا همان ۳۰ ثاينه سپري و تطبيق صورت گيرد)

در جايي ديگر پيرمرد مي گويد:
تو گذرگاه بايد خطر رو رد كنيممممممم ما

ردفورد: ممكنه اينجا يه كاري بكنن؟
پيرمرد: نه اونجا پدر صاب بچه رو در مي آرننننن نا
No Better Cover up there

و بعد خطاب به ردفورد و نیومن : اخمخ ها

درهر صورت اگرچه دوبله اين فيلم بسيار ماهرانه صورت گرفته است اما عوض بدلهاي كلام اصلي فيلم آنرا صرفا براي يك تماشاگر عام جذاب نشان ميدهد و نه يك سينمارو  اهل نقد و انتقاد. به شخصه عاشق صحنه دوئل ردفورد و نيومن با دزدان هستم. جايي كه هر دو با سرعتي خيره كننده بسوي آنها شلیک میکنند... دزدان در عرض چند ثانيه به خاك و خون مي غلتند و صداي ناله اي مد دار و بلند کشتار را جذابتر میکند ( شگردی که پکین پا استادش بود) و بعد... اين صداي زوروه باد است كه نفس بیننده را با یک  حرکت اسلوموشن خیره کننده در سینه حبس میکند. اين فيلم و بويژه صحنه درگيري فوق العاده ساندانس و بوچ در بين ده ها نفر از مكزيكي ها و بوليويايي ها با يك تدوين خيره كننده تدوين هاي سام پكين پا را بياد مي آورد (با همان مضمون نخ نما که : دوره افرادي که بسر آمده باید بروند)

در گفتگوهای مسلسل وار جلیلوند و مقامی بیننده مبهوت این همه شکوه و مهارت طنازانه است. تجربه نشان میدهند جلیلوند هرگاه فرصت را مغتنم دیده دست به طنز برده است. دوبله های مجدد فیلمهای جان وین توسط او مصداق بارز این حقیقت است که وی ابائی از ادای دیالوگهای تحریف شده ندارد. سالها دوبله در کنار گویندگان طنازی چون مرحوم ایرج دوستدار و حمید قنبری و محمدعلی زرندی و حتی بازیگری شوخ و شنگ چون فردین از او یک طناز قهار ساخته است که میتواند فی البداهه هر دیالوگی را در دهان هر بازیگری بازیگر بگذارد. بنابراین کار او در بوچ کاسیدی و ساندانس کید چندان عجیب نیست. آنچه عجیب بنظر میرسد حرکت موازی و بسیار خلاقانه جلال مقامی بجای ساندانس است که نه تنها از جلیلوند کم نمی آورد بلکه طنزهاش گاه از جلیلوند پیشی میگیرد. در صحبتی که بشکل تلفنی و اخیرا با استاد گرامی مقامی داشتم و از این گویش در این فیلم انتقاد کردم ایشان با رویی گشاده گفتند : من مجبور بودم در چنین دوبله ای اجازه ندهم جلیلوند از من پیشی بگیرد و پا به پای او حرکت کنم... و تماشای مجدد فیلم ثابت میکند که نه تنها مقامی از جلیلوند کم نمی آورد بلکه ثابت میکند وی در هر برهه و هر لحظه ای که اراده میکند میتواند هر آنچه در چنته دیگران است را به طرفه العینی با نبوغ خود به رخ خود آن شخص کشد.